Przeglądając listy maszyn na naszej stronie nie trudno zauważyć, że za producenta kilku walców podajemy nazwę miasta – Mikołów, na Górnym Śląsku. Jest to pewien skrót myślowy – mający na celu określenie nazwy producenta który kilkukrotnie zmieniał nazwę.
Przejeżdżając przez Mikołów pociągiem widzimy z okien dwa kompleksy hal zakładowych. Obydwa związane z tematyką parową. Po lewej, jadąc w stronę Katowic mamy Fabrykę Palenisk Mechanicznych, wywodzącą się z założonej w 1852 r. Huty Walter, obecnie producenta osprzętu (m.in. młynów węglowych) do kotłów parowych energetyki zawodowej. Znowu po prawej stronie widzimy zakłady CARBOAUTOMATYKA. I właśnie tam produkowano swego czasu interesujące nas walce.
Rys.1. Kocioł dwupłomiennicowy z zakładów Koetza [1]
Zakłady te zostały założone w roku 1872 przez Heinricha Koetza; w 1895 przejmuje je inż. Carl Buschel. Nazwa handlowa zmienia się na H. Koetz Nachfolger (inh. C.Buschel) [1] a w okresie międzywojennym „H. Koetz Następcy” [2]. Firma produkuje konstrukcje stalowe – np. suwnice, oraz kotły parowe. Źródła do jakich dotarliśmy wskazują na standardowe wówczas dla producentów całego świata i powszechne w przemyśle kotły dwupłomiennicowe widoczne na rys. 1. W latach 20’ do katalogu produktów dołączają walce drogowe; parowe a także równolegle produkowane walce napędzane silnikami spalinowymi. Jak podaje K. Skowron [3], produkowane były walce parowe o masie od 10 do 16 t. Wizerunek walca o nieokreślonym tonażu pokazano na materiale reklamowym z kolekcji autora, widocznym na rys.2.
Rys. 2. Materiał reklamowy firmy H. Koetz Nast.
Po drugiej wojnie światowej zakłady zmieniają nazwę na Mikołowskie Zakłady Budowy Maszyn, jeszcze później – Mikołowska Fabryka Maszyn (MIFAMA – i pod tą nazwą znane są większości mieszkańców miasta). Walce parowe produkowane są do co najmniej 1954 r – bo z tego roku pochodzi najmłodszy znany nam zachowany egzemplarz. Wydany w tym samym roku „Poradnik Kierowcy Walca Parowego” [4] podaje ich oznaczenie fabryczne jako „WPD2”. To samo oznaczenie podaje katalog maszyn budowlanych i drogowych z 1955 [5]. WPD2 będący najprawdopodobniej budowany wg planów przedwojennych miał masę 12 t. Jego konstrukcja była relatywnie prosta. Zastosowano silnik jednocylindrowy, ze stawidłem Stephensona, o średnicy tłoka 160 mm, nominalnej prędkości obrotowej 220 obr/min, rozwijający moc 18 KM. Napęd przenoszony był przez dwa wały pośrednie na mechanizm różnicowy umieszczony wewnątrz jednego z kół. Dwa biegi pozwalały na jazdę z prędkościami 2 i 5 km/h. Kocioł bez przegrzewacza dostarczał parę nasyconą pod ciśnieniem 12 atm, a jako przyrządy zasilające zastosowano dwa inżektory. Konstrukcja mogłaby być określona jako przestarzała już w latch 20tych, gdy inni producenci stosowali już silniki sprzężone czy przegrzew pary. W warunkach powojennej odbudowy mogło to jednak stanowić atut co prawdopodobnie przesądziło o kontynuacji produkcji. Rysunki schematyczne walca pokazano na rys. 3.
Rys. 3. Schematyczny rysunek walca WPD2, za [5]
Rys. 4. Zdjęcia walca WPD2, za [4]
Znanych jest pięć zachowanych egzemplarzy walców WPD2; w Sielpii (1954 r.), Augustowie (1949 r.), Kleosinie (1951 r.), Łodzi (rok produkcji nieustalony) oraz w Oławie w muzeum motoryzacji Wena gdzie trafił z prywatnej kolekcji. Walec oławski jest zdecydowanie najlepiej zachowany i jak wskazują filmy na portalach społecznościowych jego silnik uruchamiany jest za pomocą sprężonego powietrza.
[1] Der Oberschlesische Turm. Festschrift den Besuchern des Turmes gewidmet, Phönix-Verlag, Fritz u. Karl Siwinna, Berlin-Breslau-Kattowitz, 1911
[2] Materiał reklamowy, z kolekcji własnej,
[3] Skowron, M. (2021). Polskie walce drogowe produkowane do 1939 r. Drogownictwo, (9), 260-264.
[4] Bartoszyński A., Sokalski K., Poradnik kierowcy walca parowego, Wydawnictwa Komunikacyjne, Warszawa, 1954
[5] Praca zbiorowa, Maszyny Drogowe i Budowlane, Budownictwo i Architektura, Warszawa 1955